O Orawie

Orawa jako kraina geograficzno-historyczna leży w dorzeczu rzeki Orawy, która należy do zlewiska Morza Czarnego. Przeważająca część regionu znajduje się obecnie w granicach Słowacji, natomiast jej północno-wschodnia część o powierzchni około 300 km2  należy do Polski.

Polska Orawa ograniczona jest: od wschodu Pasmem Podhalańskim i Kotliną Nowotarską, od północy Beskidem Żywieckim z Babia Górą, od zachodu Górami Kisuckimi i fragmentem Małej Fatry, od południa Górami Choczańskimi i Rohaczami w Tatrach Zachodnich.

Orawę od Podhala oddzielają Bory Orawskie zwane też „puściznami”, czyli trudno dostępne lasy i torfowiska. Na południe od Pasma Babiogórskiego znajduje się szereg równoległych wzniesień tzw. Działów Orawskich, oddzielonych od siebie szerokimi dolinami potoków, w których znajdują się wsie orawskie.
W 14 miejscowościach orawskich żyje około 25 tys. mieszkańców posługujących się orawskim dialektem. Są to: Bukowina-Osiedle, Chyżne, Harkabuz, Jabłonka, Kiczory, Lipnica Mała, Lipnica Wielka, Orawka, Piekielnik, Podsarnie, Podszkle, Podwilk, Zubrzyca Dolna, Zubrzyca Górna.

Historia Orawy, od wieków leżącej na styku dwóch państwowości, jest nierozerwalnie związana z dziejami Węgier, Polski i Słowacji. Od roku 1606, kiedy to cesarz Rudolf za wiernośći zasługi dla rodu Habsburgów podarował ziemie nad Białą i Czarną Orawą synowi Franciszka — Jerzemu Thurzo, niemal bezludna Orawa zaczęła rodzić się do życia. Thurzonowie z chwilą objęcia Zamku Orawskiego przystąpili do szeroko zakrojonej akcji kolonizacyjnej na „ziemiach niczyich”. Na przełomie XVI i XVII wieku powstają prawie wszystkie wsie górnoorawskie. Pod Babią Górę przybywali nękani wojnami chłopi z dóbr żywieckich, oświęcimskich, zebrzydowskich. Nie było jednak dane chłopom orawskim spokojne życie. W wiekach XVII i XVIII na dziejach Orawy zaciążyły wojny religijne, powstania antycesarskie, przemarsze wojsk, okresy głodu i zarazy. Orawa jako teren graniczny był długo przekazywany „z rąk do rąk”. W 1920 roku Polska Orawa otrzymuje 1/3 terytorium Górnej Orawy. W 1939 roku Polska Orawa włączona została do państwa słowackiego, a w 1945 ponownie wraca do Polski.

Do rozwoju tej zagubionej wśród gór krainy walnie przyczyniła się przebiegająca tędy droga handlowa. Przez Orawę przebiegały ważne historyczne szlaki handlowe z Polski na południe Europy: Szlak Bursztynowy, Szlak Solny i Droga Miedziowa. Szlaki te odtworzono i oznaczono jako trasy rowerowe.

Ponadto region ten jest bardzo bogaty kulturowo. Z pokolenia na pokolenie są przekazywane zwyczaje orawskie. Działają tutaj kapele i zespoły regionalne oraz artyści ludowi, którzy podtrzymują tradycje orawskie ubogacając jeszcze bardziej ten wielobarwny teren.

WSIE ORAWSKIE

JABŁONKA

Pierwsza historyczna wzmianka o Jabłonce pochodzi z roku 1368. Wówczas król Kazimierz Wielki ustanowił tu komorę celną na szlaku, którym wywożono sól wielicką na Węgry. Lokacja wsi, na prawie wołoskim, nastąpiła w roku 1558. Pierwszym sołtysem był Sebastian Jabłonowski, który przybył tu ze śląska Cieszyńskiego. Jabłonka posiada najstarszy przywilej lokacyjny ze wszystkich wsi Polskiej Orawy. Osada dość szybko rozwijała się, korzystając z dogodnego położenia. Do wzrostu zamożności mieszkańców przyczyniła się uprawa lnu i produkcja płótna. Z Jabłonki ruszały też tratwy orawskich flisaków zwanych tu pełtnikami. Jednak większość mieszkańców utrzymywała się przez wieki z uprawy nieurodzajnej ziemi. W początkach XX wieku Jabłonka była ośrodkiem budzenia polskiej myśli narodowej. Od lat międzywojennych pełni rolę centrum administracyjnego Polskiej Orawy. Obecnie jest siedzibą gminy, centrum oświatowym i handlowym Orawy. Wieś jest szeroko znana z środowych jarmarków. Rozwija się handel przygraniczny. Funkcjonuje tu Orawskie Centrum Kultury i odbywają się liczne imprezy kulturalne i folklorystyczne.

CHYŻNE

Wieś położona nad potokiem Chyżne, wpadającym do Jeziora Orawskiego, przy granicy słowackiej. Na wschód od wsi rozciągają się puścizny – kompleks torfowisk wysokich, ewenement przyrodniczy w skali europejskiej. Wieś została założona w roku 1619 przez sołtysa Jana Urbańca. Samodzielna parafia w Chyżnem powstała w 1786, kiedy to przeniesiono tu z Lipnicy Wielkiej piękny, drewniany kościół. Nowy kościół pod wezwaniem ów. Anny, istniejący do dnia dzisiejszego, wzniesiono z początkiem XX w. W starej plebanii pochodzącej z 1800 r. znajduje się muzeum regionalne. We wsi znajduje się również wiele zabytków kultury materialnej: kapliczek przydrożnych, dzwonnic i stylowych budynków.

LIPNICA MAŁA

Jest położona u stóp Babiej Góry, równolegle do Lipnicy Wielkiej. Zabudowa rozkłada się po obu stronach potoku Syhlec. Wieś założył, na prawie wołoskim, sołtys Jan Kral w roku 1608. Przybył on na te tereny z drugiej strony Babiej Góry. W roku 1919 powstała parafia Lipnica Mała. We wsi zachowały się przykłady dawnego budownictwa orawskiego. Rozwija się agroturystyka. Przez wieś prowadzi zielony szlak turystyczny na Babią Górę.

ORAWKA

Niewielka wioska położona nad potokiem Czarna Orawa, jest rozłożona na pagórkach Działów Orawskich pod szczytem Pająkowego Wierchu. Została założona w roku 1585 r. przez sołtysa Jana Wilgę z Beskidu żywieckiego. W czasach kontrreformacji Orawka była centrum katolicyzmu na Orawie i siedzibą pierwszej parafii katolickiej na Orawie Polskiej. Budowniczym pierwszego katolickiego kościoła pw. Św. Jana Chrzciciela był proboszcz Jan Szczechowicz z Ratułowa. świątynia, klejnot budownictwa drewnianego, powstała w roku 1651. We wsi znajduje się wiele innych zabytków sakralnych; kamiennych figur i kapliczek, wśród nich wyróżnia się Pieta z 1749 r. na osiedlu Danielki. Do kapliczki tej odbywają się doroczne pielgrzymki ludu orawskiego. W XIX wieku wieś była centrum przerobu i handlu płótna orawskiego. Obecnie posiada najlepiej rozwiniętą infrastrukturę turystyczną na Polskiej Orawie. Są tu dwa domy wczasowe, wyciąg narciarski i liczne gospodarstwa agroturystyczne.

PODWILK

Leży u zbiegu Orawki i Bukowińskiego Potoku. Nazwa wywodzi się od założyciela i pierwszego sołtysa Feliksa Wilczka. Wieś założona została w 1585r. W 1674 r. Wilczkowie, w uznaniu zasług dla wspierania religii katolickiej, otrzymali od cesarza na własność dobra sołeckie z młynami i zostali nobilitowani. Początkowo działał tu luterański zbór, na miejscu którego wzniesiono w 1767 r. obecny kościół pod wezwaniem ów. Marcina. We wsi mieszkała dawniej węgierska rodzina Divekych, którzy osiedlili się tutaj w 1760 r. W latach 70-tych XX wieku spłonął zabytkowy dwór należący do tej zasłużonej dla Orawy rodziny. We wsi znajduje się jedyny cmentarz żydowski (kirkut) na Orawie i liczne figury kamienne.

ZUBRZYCA GÓRNA  i  DOLNA

Zubrzyca leży w beskidzkiej części Orawy u podnóża Policy i Babiej Góry. Wieś powstała w latach 1604–1619 na prawie wołoskim. W historii wsi jak i całej Polskiej Orawy zasłużył się ród sołtysi Moniaków. W roku 1674 z rąk cesarza Leopolda I otrzymał on akt nobilitacyjny w uznaniu zasług w walce o katolickość Orawy. Obecny kościół murowany pw. Św. Michała Archanioła pochodzi z 1841 r , w którym nad prezbiterium wisi chorągiew wotywna z roku 1713; ufundowana przez Moniaków w podzięce za szlachectwo. Rodzina Moniaków pozostawiła po sobie jeszcze jedną pamiątkę – dworek rodowy w otoczeniu zabudował folwarcznych. Stał się on zaczątkiem dzisiejszego Orawskiego Parku Etnograficznego zwanego Orawskim Skansenem. Zgromadzono w nim najcenniejsze zabytki budownictwa orawskiego.. Zubrzyca Dolna jest przedłużeniem Zubrzycy Górnej, a ich dzieje ściśle ze sobą związane. Wieś rozciąga się wzdłuż Potoku Zubrzyckiego, jej założenie datuje się na rok 1614. Jako samodzielna parafia istnieje dopiero od roku 1989, kiedy zbudowano tu kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej. We wsi znajdują się kamienne figury przydrożne, kapliczki wykonane w warsztacie kamieniarskim w Białym Potoku i dzwonnica loretańska.

LIPNICA WIELKA

Miejscowość została założona na prawie wołoskim w 1606 roku przez sołtysa Michała Śmietanę wraz z 9 wołoskimi osadnikami. Miał on prawo wypasał 400 owiec na halach Babiej Góry, która weszła do katastru wielkolipinickiego. W roku 1626 było tutaj już 76 gospodarstw i żyło około 380 ludzi. Według spisu z roku 1659 żyło tu 796 katolików, 88 ewangelików – razem 884 mieszkańców. Najstarsze rodziny mające swój udział w zasiedlaniu tej dziedziny to Małkuch, Wojtycz, Boczkaj, Lichosyt, Kudzia, Brenkus, Marczak, Niemiec, Odrobina i Jacko. Nazwę wioski etymolodzy wywodzą od trawy (poa alpina-wichlina alpejska), która obficie występowała nad potokiem nazwanym od niej Lipnicą. Natomiast według ludowych podań kiedyś rosło tutaj dużo lip i właśnie stąd taka nazwa miejscowości.
Lipnica Wielka to gmina, malowniczo rozciąga się u podnóża Babiej Góry. Łagodne wzgórza, rozległe polany, szumiące lasy, bystre potoki, ciepli i gościnni mieszkający, żywy folklor, bogata historia – to wszystko można odnaleźć w tej orawskiej gminie. W jej skład wchodzi najmłodsza wioska orawska – Kiczory, która jest samodzielną jednostką administracyjną od 1984 roku oraz największa w tej okolicy wieś – Lipnica Wielka. Gmina liczy ponad 5500 mieszkańców. Położona jest w tzw. Beskidzkiej części Górnej Orawy. Malowniczo ciągnie się wzdłuż potoku Lipniczanka na przestrzeni 16 kilometrów. Dolna część gminy sięga Jeziora Orawskiego i leży na wysokości 600 m n.p.m., a górna wznosi się ku szczytowi Babiej Góry (1725m n.p.m.)

KICZORY

Malownicza miejscowość u podnóża Babiej Góry. Pierwsza wzmianka o Kiczorach, jako osobnego osiedla w granicach Lipnicy Wielkiej pochodzi z 1638 roku. Pierwszymi zaś mieszkańcami, według danych z roku 1659, byli: Maciej Tyszczon, Maciej Gąsior, Jan Cieślak, Wawrzyniec Winczek oraz Jerzy, Jan i Błażej Wilczkowie. Słowo Kiczory pochodzi niewątpliwie z języka wołoskiego. Kiczera w terminologii Wołochów – wędrującego Karpatami nomadycznego plemienia pasterskiego – oznacza lesistą górę. Właśnie ta podbabiogórska wieś jest otoczona lesistymi wzgórzami i to także wskazuje na takie etymologiczne wyjaśnienie.
Kiczory stały się osobną wsią dopiero od 1 stycznia 1984 i liczyły wówczas 102 budynki mieszkalne i około 400 mieszkańców. To doskonałe miejsce do wypoczynku oraz uprawiania turystyki pieszej, rowerowej i narciarskiej.